Od 20 lat corocznie Grupa Zagranica publikuje raport monitoringowy, którego celem jest analiza wydatków w ramach oficjalnej pomocy rozwojowej (ODA) udzielonej przez Polskę w roku poprzedzającym. W materiale analizujemy skuteczność realizacji celów współpracy rozwojowej oraz roli sektora pozarządowego jako istotnego realizatora działań w tym obszarze.

Jak współpraca rozwojowa wygląda w kontekście globalnym? Po 5 latach utrzymywania się stabilnego poziomu (z tendencją wzrostową) oficjalnej pomocy rozwojowej, wielkość łącznej ODA państw członkowskich Komitetu Pomocy Rozwojowej DAC OECD – w tym Polski – zmniejszyła się w 2024 roku do poziomu 0,33% łącznego dochodu narodowego brutto tych krajów (ok. 192 miliardów euro).

Pod silnym wpływem presji gospodarczej, globalnych napięć geopolitycznych i konfliktów regionalnych, wszędzie, również w UE i jej państwach członkowskich, nasilają się obawy dotyczące bezpieczeństwa, połączone z dążeniem do realizacji własnych interesów. Ma to poważne konsekwencje dla podejścia państw członkowskich UE i instytucji unijnych do oficjalnej pomocy rozwojowej. Perspektywa zwiększenia czy choćby utrzymania poziomu ODA w kolejnych latach pozostaje niepewna. OECD prognozuje, że w 2025 roku oficjalna pomoc rozwojowa zmniejszy się o kolejne 9-17%, głównie w wyniku cięć w USA, Wielkiej Brytanii oraz w największych państwach członkowskich UE – Francji i Niemczech.

Tymczasem, im bardziej świat zbliża się do roku 2030, tym częściej widać, w jakim stopniu zagrożone jest osiągnięcie SDGs. Raport na temat stanu ich realizacji z 2024 roku nie pozostawia złudzeń: tylko niecałe 20% celów jest „na dobrej drodze” do osiągnięcia, prawie połowa wykazuje umiarkowany lub minimalny postęp, a realizacja ponad jednej trzeciej została zahamowana lub cofnięta.

Zmniejszenie pomocy rozwojowej niesie ze sobą negatywne skutki dla państw i społeczeństw, które z tej pomocy do tej pory korzystały. Złożone problemy – takie jak nierówności, ubóstwo czy zmiany klimatyczne – wymagają cierpliwości, ciągłości i zasobów. Współpraca rozwojowa to także inwestycja w odporność społeczeństw na obecne i przyszłe kryzysy – zarówno te związane z klimatem, zdrowiem, jak i konfliktami. Długofalowe wsparcie pomaga krajom budować silniejsze instytucje, systemy ochrony zdrowia i edukacji, które lepiej radzą sobie w obliczu zagrożeń i szybciej się po nich podnoszą.

Wszystko wskazuje na to, że międzynarodowa współpraca na rzecz rozwoju znalazła się na rozdrożu. Chociaż wyzwania stojące przed oficjalną pomocą rozwojową wydają się bardzo duże, „kryzys może być szansą” – na usprawnienie, przegląd priorytetów, zwiększoną mobilizację i powrotu do pierwotnego celu ODA, jako kluczowego narzędzia finansowania rozwoju.

Oficjalna, uznawana powszechnie definicja pomocy rozwojowej została opracowana przez Komitet Pomocy Rozwojowej Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Development Assistance Committee, OECD DAC). Jest to organ OECD, który zajmuje się wspieraniem rozwoju krajów rozwijających się poprzez wypracowywanie standardów, koordynację działań i zwiększanie efektywności pomocy rozwojowej. Zrzesza on obecnie 32 kraje rozwinięte (w tym Polskę) oraz Unię Europejską.

Zgodnie z definicją OECD, Oficjalna Pomoc Rozwojowa (ang. Official Development Assistance, ODA) to darowizny i pożyczki przekazane krajom rozwijającym się przez oficjalne instytucje rządowe państw dawców lub organizacje międzynarodowe mające na celu wsparcie rozwoju gospodarczego i dobrobytu w tych krajach. Aby pożyczka uznana była za pomoc rozwojową musi zawierać element darowizny o wartości przynajmniej 25 proc. Ponieważ zakres celów pomocy rozwojowej jest bardzo szeroki, pomoc może być realizowana w wielu dziedzinach, poczynając od wspierania usług społecznych, przez rozbudowę i modernizację infrastruktury oraz sektorów wytwórczych gospodarki, aż do wsparcia instytucji państwa i społeczeństwa obywatelskiego. Podkreślić należy, że granty oraz pożyczki na cele militarne wyłączone są z tej kategorii.

Oficjalna Pomoc Rozwojowa to termin techniczny, pozwalający określić wielkość wydatków związanych ze współpracą rozwojową poniesionych przez konkretny kraj-donora, instytucję lub wszystkich donorów łącznie.

Szerszym i bardziej obrazowym terminem jest “współpraca rozwojowa”. Obejmuje ona całokształt partnerskich działań o charakterze międzynarodowym, których celem jest wsparcie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów, które ze względu na sytuację gospodarczą, polityczną, społeczną lub doświadczanie kryzysu humanitarnego, takiego wsparcia potrzebują. Współpraca rozwojowa to jedno z narzędzi polityki międzynarodowej umożliwiających zarówno rządom, jak i społeczeństwu obywatelskiemu wspieranie rozwoju społecznego i ekonomicznego w krajach, które borykają się ze szczególnymi wyzwaniami w tym zakresie.

Termin współpraca rozwojowa dobrze oddaje także wszelkie zagadnienia związane z rozwojem widziane z perspektywy szerszej, wielostronnej, globalnej, takie jak realizacja Agendy 2030 i Celów Zrównoważonego Rozwoju, a także współpraca między samymi krajami rozwijającymi się (tzw. South-South Cooperation). Wspólnym mianownikiem działań zaliczanych do współpracy rozwojowej jest to, że są one nakierowane na strukturalne problemy tkwiące u podstaw ubóstwa i niskiej jakości życia. Działania z zakresu pomocy humanitarnej – ukierunkowane na ratowanie zdrowia i życia ludzi w sytuacjach kryzysowych, a także z zakresu edukacji globalnej – podnoszące świadomość o globalnych współzależnościach – również stanowią istotną i niezbędną odpowiedź na współczesne wyzwania humanitarne i rozwojowe, dlatego wchodzą w zakres współpracy rozwojowej, a związane z nimi koszty wliczane są do puli Oficjalnej Pomocy Rozwojowej.